Veiligheid

Net spanning;

De spanning welke door het net geleverd wordt, behoort tot de gevaarlijkste spanningsvormen waar we mee te maken krijgen.

De spanning wordt aangevoerd naar een wijk verdeelstation op 3x20 KV en click
omgetransformeerd naar 3x10 KV.
 In een aparte ruimte, van 3x10 KV naar 3x 380 Volt + nul leider.
1 phase + nul leider geeft 220 Volt.

De straatkabel zelf kan wel op 180 of 250 Ampère of meer afgezekerd zijn, afhankelijk van het aantal aansluitingen dat verzorgd moet worden, en de belastbaarheid van de kabel.click

We beginnen waar de energie aanvoerkabel ons huis binnen komt.
Deze kabel wordt eerst naar een of meer hoofd zekeringen geleid.
Deze zekeringen zijn als regel 25 of Ampére en in moderne huisinstallaties zelfs 40 Ampère welke bovendien tevens als hoofd schakelaar gebruikt kunnen worden.  
Dit systeem vinden we bij gebruik van een z.g. slimme meter.

Van af de hoofd zekering naar de KWh meter.
Afhankelijk van het abonnement kan dit een enkel of dubbel telwerk meter zijn,enkel phase of een 3 phase meet systeem.
Deze is met een loodje verzegeld.
Van hier, bij moderne aansluitingen naar de aardlek schakelaar. click( let op, niet iedere aansluiting heeft een aardlek schakelaar, en industriële aardlek schakelaars zijn voor ons niet geschikt).
Van de aardlekschakelaar naar de verschillende groepen.

Iedere zekering (of stop ) vertegenwoordigt een groep.
In een kamer bevind zich altijd een stopcontact dat op een andere groep is aangesloten dan het licht.
Wanneer onverhoopt een groep defect raakt heb je dus altijd een stopcontact om een looplamp oid aan te sluiten.
Houd hier rekening mee, en zoek uit op welke groep dit stopcontact is aan gesloten.
Dit kan een nare ervaring besparen.
Als je de zekering uitneemt of afschakelt is dus niet automatisch ieder aansluitpunt spanningsloos. ( controleer dit altijd met een spanningzoeker ).

Zekeringen uitnemen of afschakelen, alvorens aan het net te werken.
Wanneer er meerdere groepen zijn, zoek dan uit welke groep voor uw hobby van belang is.
Merken met een plakkertje oid voorkomt zoeken als er onverhoopt iets fout gaat.

Niet alleen de hoogte van de spanning in combinatie met de stroom welke geleverd wordt, maar ook de warmte ontwikkeling in transformatoren, opgerolde haspels e,d kunnen ons parten spelen.
( Haspels altijd volledig afrollen om opzamelen van warmte te voorkomen)click

De spanning bedraagt standaard 230 Volt, voor een normale huis installatie.
Afgezekerd tot 16 Ampère levert dit een vermogen van maximaal 230V X 16 A =3680 Watt.
230 Volt wil zeggen, de maximale spanning die op het net mag voorkomen.
De spanning zal altijd wat lager uitkomen, doordat stroomgebruikers elders, een spanningsval in de aanvoerkabel kunnen veroorzaken.

De leverancier zal trachten de spanning zoveel als mogelijk stabiel te houden.
De door de leverancier gehanteerde grens waarden zijn voor een veilig gebruik, voor ons vrijwel altijd te groot.
Dit betekend dat de apparatuur waar we mee werken en experimenteren nog eens apart en toegesneden op deze apparatuur afgezekerd dient te worden.

Koop je een toestel in de winkel, dan is dit met glas zekeringen door de fabrikant gedaan.
Bij zelfbouw moeten we dit zelf doen. click

Zekeringhouders zijn in vele uitvoeringsvormen te koop, evenals zekeringen.click
De op de zekering aangegeven spanning is de spanning die maximaal over de doorgeslagen zekering mag staan.
Is deze spanning te hoog, dan loop je het risico dat er een vonk over de doorgeslagen zekering blijft staan met alle nare gevolgen van dien..

Het is zeker aan te bevelen om alle stop kontakten welke gebruikt worden voor voedingen soldeerbout meetinstrumenten zenders ontvangers en enkele werk stop kontakten apart met een wat vriendelijker waarde af te zekeren.
Zelf gebruik ik een zelfbouw veiligheids slot. click
Deze is op 4A afgezekerd heeft een noodstop op twee plaatsen (een bij de deur en een bij de werktafel) en kan alleen met een sleutel geactiveerd worden.
Dit levert 230V X 4 A =920 Watt op, en dit is in  de meeste situaties meer dan genoeg.

Snoerdozen of verleng snoeren mogen veelal niet meer dan 6 Ampère  voeren.click
Door de 4 A zekeringen ( in beide net draden)is overbelasting en hierdoor brandgevaar nagenoeg uitgesloten

Valt door een of andere reden de spanning weg (storing in het net) en ik vergeet om de spanning af te schakelen dan zal de beveiliging dit automatisch doen zodra de spanning weer geactiveerd wordt.
Wordt de sleutel niet gebruikt dan schakelt het apparaat de spanning resoluut af.
Door de sleutel er uit te nemen kan niemand onbedoeld de apparatuur inschakelen.
De door mij gebouwde veiligheid kan 380 Volt bij 35 Ampère  schakelen.(Kostbare relais )
Die 230 Volt is dus een eitje.

Het plaatsen van een aardlek schakelaar brengt het risico tot bijna nul terug.
Bijna, want er ligt nog een andere adder op de loer.

Wordt een apparaat geleverd met een randaarde stekker dan moet deze aardleiding wel gebruikt worden.
In principe moeten metalen kasten altijd geaard zijn.
Koppel in iedergeval de kasten onderling met een aparte draad aan elkaar, dan kan er nooit een spanningsverschil tussen de kasten onderling optreden. click

Is het nodig dat een kast “zwevend”moet zijn b,v voor meet doeleinden, gebruik dan een goede scheidings transformator. click
Dit is GEEN verhuistransformator.
Bij een verhuistransformator  is de primaire en secundaire wikkeling in serie door gewikkeld.
Van scheiding van het net is dan ook geen sprake.

De verlichting kan direct aan het net aangesloten worden, zodat bij een ongelukje het licht in ieder geval blijft branden.

Moeten we nu bang worden van elctriciteit?
Nee natuurlijk niet.
Voor het werken aan onder net spanning functionerende delen, moeten we wel altijd materiaal gebruiken dat hier voor bedoeld is. Uiteraard de juiste gereedschappen gebruiken en nooit overmoedig worden.

KEMA keur onderdelen geven de zekerheid dat de kwaliteit van de gekozen stopcontacten schakelaars enz geschikt zijn voor dit doel.
Monteer natuurlijk geen stop kontact met draad uit een oude telefoon kabel.
Dit is veel te dun.
 
Gebruik het zelfde draad  dat door de elektricien oorspronkelijk in de installatie gebruikt is, en koppel dit met degelijke lasdoppen  in afsluitbare dozen.
Heeft u een wat oudere installatie?
Oud-------nieuw.
Groen = bruin geworden = phase draad.
Rood  = blauw = nul leider.
Grijs   = groen geel = aardleiding.
Zwart  = schakeldraad = zwart gebleven.

Zorg dat ook anderen niet onbedoeld in aanraking met het net kunnen komen.

In hoeverre u deze tips ter harte neemt hangt af van wat voor u van belang is.
De situatie kan voor een ieder weer anders zijn.

Transformatoren;

Net transformatoren zijn er in zeer veel uitvoeringen.click
Van piep klein tot wel zo groot als een bestelbus, met ontelbare verschillende spanningen en stromen als mogelijkheid.
Wie wat betaald die heeft wat, niet waar.
Keuze genoeg.
Kies een exemplaar dat de juiste primaire spanning naar de juiste secundaire spanning transformeert en wees niet te zuinig met het vermogen (20% overwaarde in vermogen is heus geen overbodige luxe).

Een te krap berekende trafo zal altijd problemen geven, met als gevolg onnodig veel spanningsval gepaard aan onnodig veel warmte ontwikkeling.
Is de transformator bovendien gemonteerd op een plaats waar de warmte moeilijk kan ontsnappen, dan kan ondanks correct  zekeren het ding toch oververhit raken.
Geloof mij, heb je dat eenmaal geroken dan vergeet je dat je leven lang niet meer.
Koel openingen in de kast boren op plaatsen waar warmte ontwikkeling mogelijk is. click

Monteer ringkern transformatoren altijd met de speciaal daarvoor bedoelde bevestigingsmiddelen.
Er mag NOOIT een gesloten metalen klem door het hart van de trafo lopen.
Dit wordt door de trafo als kortsluiting gezien.
Vroegtijdig overlijden is het gevolg.

Het beveiligen tegen oververhitting is vrij simpel.
Er zijn thermostaatjes in de handel die bij 70 graden C afschakelen.

Met een ti-rab strak tegen de spoel van de trafo monteren, en in serie met de primaire spanning opnemen.( een isolatie buisje over de aansluitingen schuiven)click
Wordt de trafo te heet dan onderbreekt deze thermostaat de stroomdoorgang.
Het toestel valt uit, maar blijft wel heel.

Monteer tijdens de experimentele fase een neon verklikkerlampje direct aan de net aansluiting in het toestel.
Neon indicatie lampje met ingebouwde weerstand, voorzien van draadjes.
Zit de steker in het stopcontact dan licht dit op, en waarschuwt ons dat de “stekker” er nog in zit.
Dit kan een vervelende ervaring voorkomen.

Hoge spanningen;

Bij het werken met hoge spanningen dienen we er rekening mee te houden dat je een schok kunt krijgen zonder echte aanraking.
De spanning op een beeldbuis van een tv of scope kan over een centimeter of 7-8 overslaan, met een brandblaar een schok en open gehaalde hand langs een schroef tot gevolg.( eigen ervaring)
Doe er uw voordeel mee!

Het toestel uitschakelen, en de statische lading afleiden met een speciaal daarvoor geprepareerde meet pen.
Krokodil klemmetje aan een goed geïsoleerd  draadje met in de schacht van de meet pen een weerstandje van 30 a 50 K.Ohm doet wonderen. Voor laag spanningen kan een kleinere weerstand van b.v. 10K gebruikt worden.( meerdere weerstanden in serie, voorkomt overslag over de weerstand in de meet pen).click
Is de meet pen te dun, dan kan een schacht van een oude balpen of viltstift uitkomst bieden.
Ook voor het ontladen van elco’s kan dit hulpmiddeltje gebruikt worden.
Een kunststof ring voor de weerstanden om de schacht van de meet pen, voorkomt dat we de pen te dicht bij de stift vasthouden, waardoor doorslag naar onze vingers wordt voorkomen.

 De kast;

Een kast openschroeven en zo op tafel leggen is link.
Dat ene vergeten schroefje dat nog op de tafel ligt kan dan bv het print aan de onderzijde raken en zo schade veroorzaken.

Een paar latjes  waar we de kast opleggen kunnen enige afstand verzorgen tussen kast en tafel.
Ook, dat in de kast vallende onderdeeltje valt er door en ligt veilig op enige afstand op tafel.(wel controleren of het er inderdaad doorheen valt )
Een reparatie plaats maken door een rubber vloermat op tafel te leggen.
Als er iets valt, dan komt het in een gaatje van de mat.
Het rubber beschermt tevens tegen krassen.

De zelfbouw kast;

Houd voldoende koelgaatjes,( zowel onder als in de achterzijde van de kast)click
Gaatjes aan de bovenzijde zodanig dat er niets doorheen kan vallen, bv door onder de gaatjes een stukje gaas te monteren en natuurlijk niet afdekken door een ander apparaat er op te zetten.
Monteer een paar rubber pootjes om ruimte onder de kast te creëren.
Deze houden de koelgaten aan de onderzijde vrij. click
Monteer desnoods een kleine ventilator.

Is het een metalen kast dan altijd een 3 aderig snoer gebruiken waarvan de groengele draad de randaarding vormt en de zwarte of bruine draad de geschakelde draad als de schakelaar enkelpolig is. click
In de kast de groengele of grijze draad onder een stevige schroef direct aan de kast dicht bij de kern van de transformator, en in de stekker aan het aardcontact verbinden.
Soms is het nodig dat de kasten onderling met een draad verbonden worden.(zie hier boven )

Een boorgat waar een snoer of een draadbundel door moet, altijd voorzien van een rubber tule, om insnijden te voorkomen.
Er bestaan rubber kast invoeren die tevens beschermen tegen snoerbreuk.

Er bestaan ook zgn. euro entree,s, hier past een eurokabel aan zoals ook aan een computer zit.
Deze zijn ook verkrijgbaar met een netfilter.
Losse netfilters bestaan ook, alsmede voorgewikkelde spoelen om zelf een filter te maken.
Zorg altijd dat deze filters de verwachte stroomsterkte kunnen voeren.
Deze filters werken twee kanten op. click
Ze houden storingen van het lichtnet uit ons apparaat, en omgekeerd.
Maak een stukje verleng snoer waar het snoer een aantal malen door een ringkern is gevoerd,
aan een zijde voorzien van een stekker, de andere zijde een contrastekker.
Treed er een vreemde storing op, dan kun je controleren of deze storing via het net wordt aangevoerd. click
Ook handig als de buurman komt klagen.

Vermogens weerstanden; click

Vermogens weerstanden kunnen heet worden.
Moteer deze dan ook altijd vrijstaand.
Zorg dat de hete weerstand niet kan loskomen doordat de soldeer waar hij mee vast zit smelt.
Bij een weerstand met aan weerszijde een aansluitdraad een groot oog click in beide draden buigen.
Hierdoor wordt de weg die de warmte moet afleggen langer en kan via de draden weg vloeien.
Monteer deze weerstanden aan de bovenzijde van de schakeling zodat de warmte niet helemaal door een print hoeft (warmte stijgt naar boven) om te ontwijken.
Let er bovendien op dat geen losse draden oid tegen of strak langs de weerstand kunnen komen( met een ti-rab bundelen en vast zetten ).click

Koelelementen zoveel mogelijk vertikaal plaatsen.
Transistoren in de koelelementen afdekken met een plastic dekseltje en vast zetten met een plakbandje.
Hier zijn dekseltjes van souvenir lepeldoosjes gebruikt. click
Er zijn al heel wat transistoren gesneuveld doordat  tijdens het op zijn plaats schuiven van de kast een op tafel zwervende vergeten draad in de ruimte van het koelblok terecht komt, en sluiting veroorzaakt.

Een ander aspect van veiligheid betreft de herkomst van surplus onderdelen.
Tijdens de 2e wereldoorlog is heel veel apparatuur uitgerust met bedienings organen en meet instrumenten welke voor de zichtbaarheid in het donker behandeld zijn met radium verf.
Ook al lichten de meterschalen enz niet meer op omdat de oorspronkelijke verf is stuk gestraald,  de straling van het radium is er niet minder om.
NOOIT dit soort dingen OPENEN. click NOOIT zomaar in de vuilnisbak doen maar bij de gemeente informeren naar de afvoer mogelijk heden. Wist u dat P.V.C. al behoorlijk goed deze straling isoleerd?  Doe het verdachte voorwerp in een P.V.C. zakje en sluit dit goed af. Valt zoiets op de grond en breekt, dan NOOIT met de stofzuiger aan de gang. De stofzuiger versrpeid n.l. het stof en zo dus ook de straling. ( opnemen met een vochtige doek en samen met het onderdeel in een P.V.C. verpakking doen.)